Bir Cumhuriyet Yazısı; Türkiye’yi Aferistlere Yedirecek Miyiz?

Kemal Tahir 1930’ların Türkiye’sini Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) etrafında gelişen olaylar üzerinden ele aldığı Yol Ayrımı kitabında Ankara’daki çıkar gruplarına, İş Bankası etrafında yoğunlaşan yolsuzluk iddialarına ve iş adamlarını haraca bağlayan siyasetçilere de yer yer değinerek şöyle der; ‘’İlk aferizm fesadı Ankara’da iş takip etmeye gelenleri haraca kesmekle başlamıştır. Adam, ya zayıf bakanlara söz geçirenlerle ortak olacak yahut kazancından olacak.”

Şevket Süreyya Ademir İkinci Adam kitabında; ‘’İş Bankası’nın kuruluşu sırasında, Gazi’nin de takdir ve teşviklerinde yer alan iyi niyetlerin yanında, bir taraftan da memlekette, devlete arkasını vererek, devlet nüfuz ve imkanlarından faydalanan birtakım affairiste temayüllerin, yani işadamlığı, çeşitli yollardan iş takipçiliği, zayıf ruhlu insanların menfaatlerine göre işletilen tesis cereyanlarının da belirdiği bir gerçektir. Hemen hiçbiri iş aleminden gelmeyen, hemen hepsi de eski mücadele günlerinin asker, idareci yahut siyasetçi elemanları arasından türeyen bazı insanların yeni devrin iktisadi işlerini ve imkanlarını, az çok maskeli şekillerde, fakat daima devletin nüfuzuna dayanarak, kendi menfaatlerine kullanmak çabaları olmuştur.’’ diye yazar.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun kurucusu olduğu Kadro Dergisinde 1 Mart 1934 tarihli yazıda  5 yıllık yeni sanayi programı mütalaa edilirken şu ifade dikkat çekicidir; ‘’Milli iktisadiyatı inkılapçı bir hamle ile kül halinde kurma davasında artık ferdin dar menfaatleri, aferist temayülleri değil, bütünün, bütün milletin yüksek menfaatleri asıldır.’’

1930’ların Türkiye’sinde üst düzey bürokrasiyle yeni oluşmakta olan sermaye sınıfı arasındaki kirli ekonomik ilişkileri ifade etmek için kullanılmış bir kavram ‘’aferizm.’’

Wikipedi’de Aferizm kelimesi şöyle tanımlanıyor. ‘’Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında (özellikle 1930'lu yıllarda) siyasi nüfuzunu kullanarak devlet ihaleleri ve iş takipçiliği üzerinden haksız/kolay kazanç elde eden bürokrat ve siyasetçilerin faaliyetlerini tanımlayan siyasi ve ekonomik bir terim.’’

Yapay zeka kelimenin kökenine dair şu bilgileri veriyor;

  • İş Bankası'nın Fransızca adı: Banque d’Affaires de Turquie
  • Affaires: İşler, ticari işler.
  • Affairiste: Çıkar sağlamak için iş bağlantılarını kullanan kişi.

Kavramı bulan kişi gerçekten takdiri hak ediyor.

1930’lu yıllarda yolu Ankara’dan geçen her türlü iş için ‘’aferistlerin’’ önce kendi cebini düşündüğü bir yolsuzluk düzeni kurulduğundan bahsediliyor kısıtlı kaynaklarda ve bazı romanlarda.

Dönemin Celal Bayar - İsmet İnönü çekişmesinde bir tür dosya savaşına dönen olaylar ve iddialar içerisinde söylenmiş ve bugün pek hatırlanmasa da siyasi tarihimizin önemli sözlerindendir İsmet İnönü’nün ‘’Devleti aferistlere yedirmeyeceğim’’ sözü. Ve bugün yeniden hatırlanmaya muhtaçtır.

1930’ları o dönemin insanlarına rahmet dileyerek bırakalım ve yaklaşık yüz yıl sonrasına 2025 yılının Kasım ayına, günümüz aferistlerine gelelim.

‘’Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, aşırı sert yükseliş hareketi gösteren bazı fonlara ilişkin manipülasyon yapıldığını ve takipte olduklarını söyledi.’’ 4 Kasım 2025 günü NTV Haber sitesinde atılan bu başlığın altında Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in şu sözlerine yer verilmişti;

"Manipülasyonla mücadele kapsamında cezaları artırma yönünde ve daha düzenleme yani düzenleyici çerçeveyi güçlendirme noktasında bir ilave çabamız olacak. Özellikle bazı fonlar üzerinden bu manipülasyonların da yapıldığını biliyoruz, o alanda da bir düzenleme eksikliği olduğunu da biliyoruz, bu eksiklikleri gidereceğiz."

https://www.ntv.com.tr/ntvpara/bakan-simsek-bazi-fonlarda-manipulasyon-yapildigini-biliyoruz,STfueMaAvEaiuLStZNQ_2g

Evet bu ciddi ve sorumluluk sahibi sözler Türkiye Cumhuriyeti Ekomomi ve Hazine Bakanı Mehmet Şimşek’e ait. Şimşek, bu sözleri fon soygunu olayından yaklaşık bir yıl önce söyledi. Görünen o ki, söylediğiyle kaldı. Elinden hiçbir şey gelmedi. Türkiye ekonomisini yöneten kişi olarak kamuoyu önünde yüksek sesle uyardı, dikkat çekti, eksikleri gidereceklerini söyledi ama hiç bir şey yapmadı /yapamadı.

Bir avuçtan epeyce fazla doymak bilmez sürüngen, Şimşek’in yönettiği ekonomi ve maliye sistemi içindeki ‘’tanıdıklarıyla’’ birlikte büyük bir soygun gerçekleştirdi. Kullanılan yöntemin bir ponzi sistemi olduğunu söylemek doğru olmaz. Nüfuz ticaretinden, rüşvete, piayasa dolandırıcılığından, adam kayırmaya, liyakatsizlikten, iritakap suçuna, zimmet suçundan kurum içinden bilgi sızdırmaya (insider trading) dek pek çok suçun, günahın ve ahlaksızlığın birlikte ve örgütlü bir şekilde yürütüldüğü tam bir b*k çukuru. (Bu ifade için okuyucudan özür diliyorum. Yaşananları daha uygun bir kelime ile ifade edebilecek olan varsa lütfen yazsın.)

Yaşanan büyük soygunun Ekim ayı ortalarında bir noktada patlak vermesiyle birlikte piyasalar altüst oldu. Milyonlarca insan doğrudan ve tüm Türkiye de dolaylı olarak bu büyük soygundan etkilendi. İşin ekonomik boyutuna dair inanılmaz rakamlar havada uçuşuyor. Zarar milyar dolarla ifade ediliyor. Ülkenin yine ayaklar altına alınan itibarı, kurumlara bir kez daha sarsılan güven, insanlardaki  aldatılmışlık hissi ve maalesef hukuksuzluğun hayatımızın her alanına işlemiş oladuğuna dair bir kez daha kafamıza vurulan bir çekiç misali kendini hatırlatması da cabası.

Ülke ekonomisine verilen zararın doğrudan 20 milyar dolar, dolaylı olarak ise yaklaşık 100 milyar dolar olduğunu söyleyenler var. Tabii ki biz sıradan insanların muhayyilesinin çok üstünde rakamlardan bahsediyoruz. Yozlaşma o kadar büyük, siyasi ve kurumsal çürüme o kadar derin ki rakam telafuz etmek bir yerden sonra anlamsızlaşıyor. Pek çok insan iyi niyetle ve şaşkınlıkla sürekli rakamlara vurgu yaparak olan biteni anlamaya ve anlatmaya çalışıyor. Ama bence mesele rakamlardan daha büyük; Türkiye, telaffuz edilen rakamlardan daha mühim bir sorunla karşı karşıya. Ve eğer ülke olarak bir şeyler yapmazsak daha çok bol sıfırlı rakam telaffuz eder dizlerimizi döveriz. Kanaatimce rakamlara takılıp kalmanın bir diğer handikapı ise sıradan insanın zihninde, yaşanan skandalı anlamsızlaştırma ihtimali. 10 milyar dolar, 100 milyar dolar, bilmem kaç trilyon lira… Korkunç büyük paralar . O kadar büyük ve o kadar uzak ki insanların ‘’bizim sıradan hayatlarımız için bir anlam ifade etmiyor’’ hissine kapılması işten bile değil. Sonsuzluğu kavrayamamak ve sonunda üzerine düşünmeyi bırakmak gibi bir şey.

Türkiye ekonomisini ve maliyesini yönetmek için bakanlık makamında oturan insanın ekonomiyi ve maliyeyi yönetemediği bir ülkede sorulması gereken daha mühim sorular var bence. Mesela şu soruyu sormak bol sıfırlı rakam telaffuz etmekten daha anlamlı geliyor; acaba başka hangi makamlardaki insanlar yönetmekle sorumlu olduğu kurumları yönetemiyor?  

Fon soygunu meselesinin yaralarını sarmak için atılmaya çalışılan adımlardan - atılamayan adımlardan, alınan tedbirlerden – alınamayan tedbirlerden, yürütülen soruşturmalardan – yürütülemeyen soruşturmalardan ve söylenen sözlerin icraata yansımamasından anlıyoruz ki Türkiye bir yönetememe krizi içinde.

Her kounda yetkinin tek bir kişiye bıraklıldığı, yasama, yürütme, yargı tüm erklerin tek bir merkezde toplandığı ve tüm bürokrasinin herhangi bir şey yapmak için tek bir kişinin gözlerinin içine baktığı bu sistemde görüyoruz ki her türlü yetki tek bir elde toplandığında aslında çok daha kırılgan ve işlemez bir yapı kurulmuş oluyorsunuz. Yetki tek elde toplanınca aslında o işin gerektirdiği sorumluluğu ortadan kaldırmış oluyorsunuz. Her şeyi tek bir kişinin yapmasının beklendiği bir yerde aslında kimse bir şey yapmıyor. Sanırım fon soygunu meselesini Hazine ve Maliye Bakan Şimşek’in bir yıl önceki açıklamalarıyla birlikte okuduğumuzda karşımıza çıkan en net tablo budur; Türkiye bir yönetim krizi yaşıyor. Türkiye yönetilemiyor. Dolayısıyla hiçbir hiçbir kurum işini hakkıyla yapamıyor. Tek bir kişinin her şeye aklının ve bilgisinin ermeyeceği ve her işe yetişemeyeceği için o tek kişi kim olursa olsun tek adam sistemlerinde yaşanması kaçınılmaz bir sonla karşı karşıyayız.

Fon soygunu meselesi açıkça gösterdi ki mevcut sistemin adını tam olarak ‘’saldım çayıra mevlam kayıra’’ sistemi koysak sanırım hata etmiş olmayız. Liyakat, adalet, ehliyet, kural, kurumsallık, kanun, teamül hak getire. Ortaya saçılan rezaletten bir kez daha gördük ki tüm kurumlar eş, dost, akraba, arkadaş ilişkileriyle yönetiliyormuş; biri ötekinin oğlu, öteki berikinin arkdaşı, o bunun yeğeni bu onun gelini. Olan bitenler karşısında insan gözlerine, kulaklarına inanamıyor. Bu nasıl bir rezalettir?  Bu nasıl bir umursamazlıktır? Bu işin müsebbibleri Türkiye’de hukukun işlemediğine ve başlarına bir şey gelmeyeceğine dair o kadar büyük güven içindelermiş ki bir devlet kurumunun hesaplarındaki parayı rüşvet ve başka menfaatler karşılığında alıp söz konusu fonlardan birine yatırabilmişler. Düşünün.

‘’Burası kabile devleti mi?’’ diye çok sorulurdu 90’larda. Şimdi buyurun fon soygunu olayına bakarak cevap verin.

Adaleti, liyakati geçtim biraz ciddi olalım diyeceğim ama o aşamayı da çoktan geride bıraktık sanırım. ‘’Tanzimat ilan ettik olmadı, Meşrutiyet ilan ettik olmadı, Cumhuriyet ilan ettik olmadı. En iyisi biraz ciddiyet ilan edelim’’ diyen Celal Yalınız’a (Sakallı Celal) rahmetle…

Ülkenin en önemli ekonomi kurumlarının ve onların denetlemekle yükümlü olduğu şirketlerin yönetimlerinin akraba ve arkadaşlarla doldurulması ve aralarındaki amiyene ifadesiyle ‘’al gülüm ver gülüm’’ ilişkilerinin ortalığa saçılması devletin nasıl bir ciddiyetsizlikle malûl olduğunu ortaya koyuyor. Ve bu durum insanın, acaba devletin diğer kurumlarında durum nasıl diye endişelenmesine sebep oluyor? Adalet, savunma, dışişleri, içişleri gibi doğrudan güvenliğimizi ve ülkenin bekasını ilgilendiren kurumlarda kararlar nasıl alınıyor? Kimler hangi kurumlarda, hangi arkadaşlarıyla kafa kafaya verip iş çeviriyorlar? Ekonomi kurumlarındaki bu yozlaşmanın diğer devlet kurumlarında olmadığını kim garanti edebilir?

Maalesef öyle bir noktaya gelmiş durumdayız ki kayırmacılık ve liyakatsizlik sistemin ürettiği bir sorun olmaktan çıkmış sitemin kendisi olmuş durumda.

Bir aydan uzun süredir ülkenin gündemini işgal eden ve sonu gelecek gibi durmayan fon soygunu meselesi üzerinden ortaya saçılan cerahat nasıl bir sistem içinde yaşadığımızı gözler önüe serdi. Üstelik anlıyoruz ki süreç bağıra bağıra gelmiş durumda. Youtube’da ekonomi yorumlayan ekonomistlerden Ekonomi Bakanına dek herkes yaklaşan fırtınanın farkındaymış. Ama buna rağmen onları durdurmaya kimsenin gücü yetmemiş. Çalmışlar ama, öyle böyle değil. Acımasızca çalmışlar. Kendilerine öyle güvenerek, öyle başalarına bir şey gelmeyeceğine inanarak çalmışlar ki insan konunun ayrıntılarını ve ilişki ağlarını öğrendikçe midesi bulanıyor ve ülkesinin geleceği adına öfkeden deliye dönüyor.

Kişileri ve kurumları bir kenara koyalım ve adını koyalım, bu bir sistem krizidir. Sorumluların beceriksziliği ve/veya kendilerini hukukla bağlı hissetmemlerinin yanı sıra bu Türk tipi başkanlık sisteminin yarattığı bir kriz. Kötülüğü görmeyen, aksine besleyen ve kötülüğü gören birileri olsa bile bunu durdurmaya gücü yetmeyen bir sistem. Bu sistemde yetkiyi kağıt üzerinde elinde tutuan kişinin (Cumhurbaşkanının) şahsi tutumu elbette bazı şeyleri belirleyebilir fakat o kadar çok konu, o kadar çok iş ve o kadar çok kişi var ki bir insanın tüm bu konularda karar alabilemesini beklemek beyhude. Konu şahısların üstünde. Yarın ülkenin başına başka bir Cumhurbaşkanı geçse çok geçmeden benzer sorunları yine yaşarız.

Her konuda yetkiyi tek bir kişiye verdiğinizde aslında o kişiye her türlü yetkiyi vermiş olmuyorsunuz. Tam aksine pek çok yetkiye dair tam bir boşluk ve kaos yaratmış oluyorsunuz. Bilin bakalım bu boşlukları nasıl insanlar dolduruyor ve bu kaostan kimler faydalanıyor?

Türkiye’nin her alanda  nitelikli, yetişmiş ve ülkesini seven insanları var. Türkiye’nin büyük bir hukuk müktesebatı ve Anayasa donanımı var. Türkiye’nin demokrasinden, insan haklarından ve adaletten asla zavgeçmeycek genç, donanımlı ve farkındalık sahibi bir toplumu var ama maalesef pek çok dönemde olduğu gibi siyaset toplumun çok gerisinden geliyor. Türkiye’de bugün maalesef pek çok kurumda toplum kapasitesinin çok altında bir yönetim var.  Ve bunun doğal bir sonucu olarak milyonlarca insan yokluk ve adaletsizlik içinde yaşıyor ve milyonlarcası da orta sınıftan hızlıca aşağı doğru iniyor. Tüketim alışkanlıkları zorunlu olarak değişiyor. Sadece mutlu bir azınlık ülkenin sefasını sürüyor, geri kalan milyonlar ise cefasını çekiyor. Ekonomik bunalımın ve hukuksuzluğun vurduğu geniş toplum kesimleri bu bozulmanın bedellerini günlük hayatında ödüyor.

Hukuktan eğitime, sağlıktan ekonomiye her alanda büyük bir girdabın içindeyiz. İnsan hayatına doğrudan dokunan her alanda büyük bir yozlaşmayla karşı karşıyayız.

Basit bir finans kriziyle değil büyük bir kurumsal yozlaşmayla karşı kaşıyayız. Sadece ekonomik değil, siyasal ve sosyal sonuçları çok ağır olacak bir sürecin içinden geçiyoruz.

Tüm bunların üstesinden gelebiliriz. Adil, demokrat ve müreffeh bir Cumhuriyetin vatandaşları olarak barış ve huzur içinde yaşayabiliriz; kurumların çalıştığı, yasama, yürütme ve yargı erklerinin tek elde toplanmadığı, denge ve denetim mekanizmalarının çalıştığı, basın hürriyetinin ve sivil toplumun güçlü olduğu iyi bir sistem kurabiliriz ama bir konuda karar vermemiz gerekiyor. İdeolojilerin tutsağı olmadan, boş sloganların peşine takılmadan, siyasi tercihimizi din bellemeden sormamız gerekiyor; Türkiye’yi aferistlere yedirecek miyiz?

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Demokratlar Nerde?

Münfesih