Bir Cumhuriyet Yazısı; Türkiye’yi Aferistlere Yedirecek Miyiz?
Kemal Tahir 1930’ların Türkiye’sini Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) etrafında gelişen olaylar üzerinden ele aldığı Yol Ayrımı kitabında Ankara’daki çıkar gruplarına, İş Bankası etrafında yoğunlaşan yolsuzluk iddialarına ve iş adamlarını haraca bağlayan siyasetçilere de yer yer değinerek şöyle der; ‘’İlk aferizm fesadı Ankara’da iş takip etmeye gelenleri haraca kesmekle başlamıştır. Adam, ya zayıf bakanlara söz geçirenlerle ortak olacak yahut kazancından olacak.”
Şevket Süreyya Ademir İkinci Adam
kitabında; ‘’İş Bankası’nın kuruluşu sırasında, Gazi’nin de takdir ve
teşviklerinde yer alan iyi niyetlerin yanında, bir taraftan da memlekette,
devlete arkasını vererek, devlet nüfuz ve imkanlarından faydalanan birtakım
affairiste temayüllerin, yani işadamlığı, çeşitli yollardan iş takipçiliği,
zayıf ruhlu insanların menfaatlerine göre işletilen tesis cereyanlarının da
belirdiği bir gerçektir. Hemen hiçbiri iş aleminden gelmeyen, hemen hepsi de
eski mücadele günlerinin asker, idareci yahut siyasetçi elemanları arasından
türeyen bazı insanların yeni devrin iktisadi işlerini ve imkanlarını, az çok
maskeli şekillerde, fakat daima devletin nüfuzuna dayanarak, kendi
menfaatlerine kullanmak çabaları olmuştur.’’ diye yazar.
Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun
kurucusu olduğu Kadro Dergisinde 1 Mart 1934 tarihli yazıda 5 yıllık yeni sanayi programı mütalaa
edilirken şu ifade dikkat çekicidir; ‘’Milli iktisadiyatı inkılapçı bir
hamle ile kül halinde kurma davasında artık ferdin dar menfaatleri, aferist
temayülleri değil, bütünün, bütün milletin yüksek menfaatleri asıldır.’’
1930’ların Türkiye’sinde üst
düzey bürokrasiyle yeni oluşmakta olan sermaye sınıfı arasındaki kirli ekonomik
ilişkileri ifade etmek için kullanılmış bir kavram ‘’aferizm.’’
Wikipedi’de Aferizm kelimesi
şöyle tanımlanıyor. ‘’Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında (özellikle 1930'lu
yıllarda) siyasi nüfuzunu kullanarak devlet ihaleleri ve iş takipçiliği
üzerinden haksız/kolay kazanç elde eden bürokrat ve siyasetçilerin
faaliyetlerini tanımlayan siyasi ve ekonomik bir terim.’’
Yapay zeka kelimenin kökenine
dair şu bilgileri veriyor;
- İş Bankası'nın Fransızca adı: Banque
d’Affaires de Turquie
- Affaires: İşler, ticari işler.
- Affairiste: Çıkar sağlamak için iş
bağlantılarını kullanan kişi.
Kavramı bulan kişi gerçekten
takdiri hak ediyor.
1930’lu yıllarda yolu Ankara’dan
geçen her türlü iş için ‘’aferistlerin’’ önce kendi cebini düşündüğü bir
yolsuzluk düzeni kurulduğundan bahsediliyor kısıtlı kaynaklarda ve bazı
romanlarda.
Dönemin Celal Bayar - İsmet İnönü
çekişmesinde bir tür dosya savaşına dönen olaylar ve iddialar içerisinde
söylenmiş ve bugün pek hatırlanmasa da siyasi tarihimizin önemli sözlerindendir
İsmet İnönü’nün ‘’Devleti aferistlere yedirmeyeceğim’’ sözü. Ve bugün yeniden
hatırlanmaya muhtaçtır.
1930’ları o dönemin insanlarına
rahmet dileyerek bırakalım ve yaklaşık yüz yıl sonrasına 2025 yılının Kasım
ayına, günümüz aferistlerine gelelim.
‘’Hazine ve Maliye Bakanı
Mehmet Şimşek, aşırı sert yükseliş hareketi gösteren bazı fonlara ilişkin
manipülasyon yapıldığını ve takipte olduklarını söyledi.’’ 4 Kasım 2025
günü NTV Haber sitesinde atılan bu başlığın altında Hazine ve Maliye Bakanı
Mehmet Şimşek’in şu sözlerine yer verilmişti;
"Manipülasyonla mücadele
kapsamında cezaları artırma yönünde ve daha düzenleme yani düzenleyici
çerçeveyi güçlendirme noktasında bir ilave çabamız olacak. Özellikle bazı
fonlar üzerinden bu manipülasyonların da yapıldığını biliyoruz, o alanda da bir
düzenleme eksikliği olduğunu da biliyoruz, bu eksiklikleri gidereceğiz."
Evet bu ciddi ve sorumluluk
sahibi sözler Türkiye Cumhuriyeti Ekomomi ve Hazine Bakanı Mehmet Şimşek’e ait.
Şimşek, bu sözleri fon soygunu olayından yaklaşık bir yıl önce söyledi. Görünen
o ki, söylediğiyle kaldı. Elinden hiçbir şey gelmedi. Türkiye ekonomisini
yöneten kişi olarak kamuoyu önünde yüksek sesle uyardı, dikkat çekti, eksikleri
gidereceklerini söyledi ama hiç bir şey yapmadı /yapamadı.
Bir avuçtan epeyce fazla doymak
bilmez sürüngen, Şimşek’in yönettiği ekonomi ve maliye sistemi içindeki
‘’tanıdıklarıyla’’ birlikte büyük bir soygun gerçekleştirdi. Kullanılan
yöntemin bir ponzi sistemi olduğunu söylemek doğru olmaz. Nüfuz ticaretinden,
rüşvete, piayasa dolandırıcılığından, adam kayırmaya, liyakatsizlikten,
iritakap suçuna, zimmet suçundan kurum içinden bilgi sızdırmaya (insider
trading) dek pek çok suçun, günahın ve ahlaksızlığın birlikte ve örgütlü bir
şekilde yürütüldüğü tam bir b*k çukuru. (Bu ifade için okuyucudan özür
diliyorum. Yaşananları daha uygun bir kelime ile ifade edebilecek olan varsa
lütfen yazsın.)
Yaşanan büyük soygunun Ekim ayı
ortalarında bir noktada patlak vermesiyle birlikte piyasalar altüst oldu. Milyonlarca
insan doğrudan ve tüm Türkiye de dolaylı olarak bu büyük soygundan etkilendi. İşin
ekonomik boyutuna dair inanılmaz rakamlar havada uçuşuyor. Zarar milyar dolarla
ifade ediliyor. Ülkenin yine ayaklar altına alınan itibarı, kurumlara bir kez
daha sarsılan güven, insanlardaki aldatılmışlık
hissi ve maalesef hukuksuzluğun hayatımızın her alanına işlemiş oladuğuna dair
bir kez daha kafamıza vurulan bir çekiç misali kendini hatırlatması da cabası.
Ülke ekonomisine verilen zararın
doğrudan 20 milyar dolar, dolaylı olarak ise yaklaşık 100 milyar dolar olduğunu
söyleyenler var. Tabii ki biz sıradan insanların muhayyilesinin çok üstünde
rakamlardan bahsediyoruz. Yozlaşma o kadar büyük, siyasi ve kurumsal çürüme o
kadar derin ki rakam telafuz etmek bir yerden sonra anlamsızlaşıyor. Pek çok
insan iyi niyetle ve şaşkınlıkla sürekli rakamlara vurgu yaparak olan biteni
anlamaya ve anlatmaya çalışıyor. Ama bence mesele rakamlardan daha büyük; Türkiye,
telaffuz edilen rakamlardan daha mühim bir sorunla karşı karşıya. Ve eğer ülke
olarak bir şeyler yapmazsak daha çok bol sıfırlı rakam telaffuz eder
dizlerimizi döveriz. Kanaatimce rakamlara takılıp kalmanın bir diğer handikapı
ise sıradan insanın zihninde, yaşanan skandalı anlamsızlaştırma ihtimali. 10
milyar dolar, 100 milyar dolar, bilmem kaç trilyon lira… Korkunç büyük paralar .
O kadar büyük ve o kadar uzak ki insanların ‘’bizim sıradan hayatlarımız için bir
anlam ifade etmiyor’’ hissine kapılması işten bile değil. Sonsuzluğu kavrayamamak
ve sonunda üzerine düşünmeyi bırakmak gibi bir şey.
Türkiye ekonomisini ve maliyesini
yönetmek için bakanlık makamında oturan insanın ekonomiyi ve maliyeyi yönetemediği
bir ülkede sorulması gereken daha mühim sorular var bence. Mesela şu soruyu
sormak bol sıfırlı rakam telaffuz etmekten daha anlamlı geliyor; acaba başka hangi
makamlardaki insanlar yönetmekle sorumlu olduğu kurumları yönetemiyor?
Fon soygunu meselesinin
yaralarını sarmak için atılmaya çalışılan adımlardan - atılamayan adımlardan, alınan
tedbirlerden – alınamayan tedbirlerden, yürütülen soruşturmalardan –
yürütülemeyen soruşturmalardan ve söylenen sözlerin icraata yansımamasından
anlıyoruz ki Türkiye bir yönetememe krizi içinde.
Her kounda yetkinin tek bir
kişiye bıraklıldığı, yasama, yürütme, yargı tüm erklerin tek bir merkezde
toplandığı ve tüm bürokrasinin herhangi bir şey yapmak için tek bir kişinin
gözlerinin içine baktığı bu sistemde görüyoruz ki her türlü yetki tek bir elde
toplandığında aslında çok daha kırılgan ve işlemez bir yapı kurulmuş oluyorsunuz.
Yetki tek elde toplanınca aslında o işin gerektirdiği sorumluluğu ortadan
kaldırmış oluyorsunuz. Her şeyi tek bir kişinin yapmasının beklendiği bir yerde
aslında kimse bir şey yapmıyor. Sanırım fon soygunu meselesini Hazine ve Maliye
Bakan Şimşek’in bir yıl önceki açıklamalarıyla birlikte okuduğumuzda karşımıza
çıkan en net tablo budur; Türkiye bir yönetim krizi yaşıyor. Türkiye yönetilemiyor.
Dolayısıyla hiçbir hiçbir kurum işini hakkıyla yapamıyor. Tek bir kişinin her
şeye aklının ve bilgisinin ermeyeceği ve her işe yetişemeyeceği için o tek kişi
kim olursa olsun tek adam sistemlerinde yaşanması kaçınılmaz bir sonla karşı
karşıyayız.
Fon soygunu meselesi açıkça
gösterdi ki mevcut sistemin adını tam olarak ‘’saldım çayıra mevlam kayıra’’
sistemi koysak sanırım hata etmiş olmayız. Liyakat, adalet, ehliyet, kural,
kurumsallık, kanun, teamül hak getire. Ortaya saçılan rezaletten bir kez daha
gördük ki tüm kurumlar eş, dost, akraba, arkadaş ilişkileriyle yönetiliyormuş; biri
ötekinin oğlu, öteki berikinin arkdaşı, o bunun yeğeni bu onun gelini. Olan
bitenler karşısında insan gözlerine, kulaklarına inanamıyor. Bu nasıl bir
rezalettir? Bu nasıl bir umursamazlıktır?
Bu işin müsebbibleri Türkiye’de hukukun işlemediğine ve başlarına bir şey
gelmeyeceğine dair o kadar büyük güven içindelermiş ki bir devlet kurumunun
hesaplarındaki parayı rüşvet ve başka menfaatler karşılığında alıp söz konusu
fonlardan birine yatırabilmişler. Düşünün.
‘’Burası kabile devleti mi?’’
diye çok sorulurdu 90’larda. Şimdi buyurun fon soygunu olayına bakarak cevap
verin.
Adaleti, liyakati geçtim biraz
ciddi olalım diyeceğim ama o aşamayı da çoktan geride bıraktık sanırım. ‘’Tanzimat
ilan ettik olmadı, Meşrutiyet ilan ettik olmadı, Cumhuriyet ilan ettik olmadı.
En iyisi biraz ciddiyet ilan edelim’’ diyen Celal Yalınız’a (Sakallı Celal) rahmetle…
Ülkenin en önemli ekonomi
kurumlarının ve onların denetlemekle yükümlü olduğu şirketlerin yönetimlerinin
akraba ve arkadaşlarla doldurulması ve aralarındaki amiyene ifadesiyle ‘’al
gülüm ver gülüm’’ ilişkilerinin ortalığa saçılması devletin nasıl bir ciddiyetsizlikle
malûl olduğunu ortaya koyuyor. Ve bu durum insanın, acaba devletin diğer
kurumlarında durum nasıl diye endişelenmesine sebep oluyor? Adalet, savunma,
dışişleri, içişleri gibi doğrudan güvenliğimizi ve ülkenin bekasını
ilgilendiren kurumlarda kararlar nasıl alınıyor? Kimler hangi kurumlarda, hangi
arkadaşlarıyla kafa kafaya verip iş çeviriyorlar? Ekonomi kurumlarındaki bu
yozlaşmanın diğer devlet kurumlarında olmadığını kim garanti edebilir?
Maalesef öyle bir noktaya gelmiş durumdayız
ki kayırmacılık ve liyakatsizlik sistemin ürettiği bir sorun olmaktan çıkmış
sitemin kendisi olmuş durumda.
Bir aydan uzun süredir ülkenin
gündemini işgal eden ve sonu gelecek gibi durmayan fon soygunu meselesi
üzerinden ortaya saçılan cerahat nasıl bir sistem içinde yaşadığımızı gözler
önüe serdi. Üstelik anlıyoruz ki süreç bağıra bağıra gelmiş durumda. Youtube’da
ekonomi yorumlayan ekonomistlerden Ekonomi Bakanına dek herkes yaklaşan
fırtınanın farkındaymış. Ama buna rağmen onları durdurmaya kimsenin gücü
yetmemiş. Çalmışlar ama, öyle böyle değil. Acımasızca çalmışlar. Kendilerine
öyle güvenerek, öyle başalarına bir şey gelmeyeceğine inanarak çalmışlar ki
insan konunun ayrıntılarını ve ilişki ağlarını öğrendikçe midesi bulanıyor ve
ülkesinin geleceği adına öfkeden deliye dönüyor.
Kişileri ve kurumları bir kenara
koyalım ve adını koyalım, bu bir sistem krizidir. Sorumluların beceriksziliği
ve/veya kendilerini hukukla bağlı hissetmemlerinin yanı sıra bu Türk tipi
başkanlık sisteminin yarattığı bir kriz. Kötülüğü görmeyen, aksine besleyen ve
kötülüğü gören birileri olsa bile bunu durdurmaya gücü yetmeyen bir sistem. Bu
sistemde yetkiyi kağıt üzerinde elinde tutuan kişinin (Cumhurbaşkanının) şahsi
tutumu elbette bazı şeyleri belirleyebilir fakat o kadar çok konu, o kadar çok
iş ve o kadar çok kişi var ki bir insanın tüm bu konularda karar alabilemesini
beklemek beyhude. Konu şahısların üstünde. Yarın ülkenin başına başka bir
Cumhurbaşkanı geçse çok geçmeden benzer sorunları yine yaşarız.
Her konuda yetkiyi tek bir kişiye
verdiğinizde aslında o kişiye her türlü yetkiyi vermiş olmuyorsunuz. Tam aksine
pek çok yetkiye dair tam bir boşluk ve kaos yaratmış oluyorsunuz. Bilin bakalım
bu boşlukları nasıl insanlar dolduruyor ve bu kaostan kimler faydalanıyor?
Türkiye’nin her alanda nitelikli, yetişmiş ve ülkesini seven
insanları var. Türkiye’nin büyük bir hukuk müktesebatı ve Anayasa donanımı var.
Türkiye’nin demokrasinden, insan haklarından ve adaletten asla zavgeçmeycek
genç, donanımlı ve farkındalık sahibi bir toplumu var ama maalesef pek çok
dönemde olduğu gibi siyaset toplumun çok gerisinden geliyor. Türkiye’de bugün
maalesef pek çok kurumda toplum kapasitesinin çok altında bir yönetim var. Ve bunun doğal bir sonucu olarak milyonlarca
insan yokluk ve adaletsizlik içinde yaşıyor ve milyonlarcası da orta sınıftan
hızlıca aşağı doğru iniyor. Tüketim alışkanlıkları zorunlu olarak değişiyor. Sadece
mutlu bir azınlık ülkenin sefasını sürüyor, geri kalan milyonlar ise cefasını
çekiyor. Ekonomik bunalımın ve hukuksuzluğun vurduğu geniş toplum kesimleri bu bozulmanın
bedellerini günlük hayatında ödüyor.
Hukuktan eğitime, sağlıktan
ekonomiye her alanda büyük bir girdabın içindeyiz. İnsan hayatına doğrudan
dokunan her alanda büyük bir yozlaşmayla karşı karşıyayız.
Basit bir finans kriziyle değil
büyük bir kurumsal yozlaşmayla karşı kaşıyayız. Sadece ekonomik değil, siyasal
ve sosyal sonuçları çok ağır olacak bir sürecin içinden geçiyoruz.
Tüm bunların üstesinden
gelebiliriz. Adil, demokrat ve müreffeh bir Cumhuriyetin vatandaşları olarak
barış ve huzur içinde yaşayabiliriz; kurumların çalıştığı, yasama, yürütme ve yargı erklerinin tek elde toplanmadığı, denge ve denetim mekanizmalarının çalıştığı, basın hürriyetinin ve sivil toplumun güçlü olduğu iyi bir sistem kurabiliriz ama bir konuda karar vermemiz gerekiyor.
İdeolojilerin tutsağı olmadan, boş sloganların peşine takılmadan, siyasi
tercihimizi din bellemeden sormamız gerekiyor; Türkiye’yi aferistlere yedirecek
miyiz?
Yorumlar
Yorum Gönder